Obciążenie psychiczne w zawodzie pielęgniarki

Obciążenie psychiczne w zawodzie pielęgniarki ma charakter wielowymiarowy i obejmuje zarówno ostry stres sytuacyjny, jak i chroniczne wyczerpanie emocjonalne, stany lękowe, depresję oraz zmęczenie współczuciem wynikające z wysokiego poziomu relacyjnego i empatycznego zaangażowania wymaganego w pracy z pacjentem. Najbardziej zaawansowaną i najlepiej udokumentowaną formą tych zaburzeń jest wypalenie zawodowe, zaliczane od 2019 r. do Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób jako zjawisko zawodowe wynikające z przewlekłego, niezarządzanego stresu w miejscu pracy.
Skala problemu jest globalna i dobrze udokumentowana. Przegląd obejmujący 14 systematycznych przeglądów i metaanaliz z łącznym udziałem 80 314 pielęgniarek wykazał, że wyczerpanie emocjonalne na wysokim poziomie dotyczy 33,45% badanych, depersonalizacja – 25%, a niskie poczucie dokonań osobistych – 33,49%. Na oddziałach intensywnej opieki medycznej odsetek osób z obniżonym poczuciem dokonań sięgał 46,02%. Metaanaliza 176 badań z udziałem 110 316 pielęgniarek potwierdziła zbliżony poziom zjawiska – łączna powszechność wypalenia wyniosła 48%.
Pandemia COVID-19 pogłębiła te tendencje, lecz ich nie zapoczątkowała. Przegląd porównawczy 35 badań obejmujących łącznie 77 740 pielęgniarek ujawnił, że pandemia istotnie zwiększyła poziom wyczerpania emocjonalnego pielęgniarek. Zaktualizowana metaanaliza obejmująca 19 badań z 11 krajów wykazała wypalenie u 59,5% pielęgniarek podczas pandemii, a ogólny iloraz szans wystąpienia wypalenia wyniósł 2,17. Wyczerpanie emocjonalne osiągnęło poziom 36,1%, depersonalizacja – 32,4%, a obniżone poczucie dokonań – 33,3%.
Wypalenie zawodowe generuje konsekwencje wykraczające daleko poza sferę indywidualną. Wiąże się z siedmiokrotnym wzrostem ryzyka depresji, czterokrotnym wzrostem ryzyka lęku oraz niemal czterokrotnym wzrostem ryzyka rezygnacji z zawodu. Raport WHO State of the World’s Nursing 2020 prognozuje globalny deficyt 5,7 mln pielęgniarek do 2030 r. w przypadku braku systemowych działań zaradczych.
W Polsce skala zjawiska odpowiada tendencjom globalnym. Badanie przekrojowe przeprowadzone w 2022 r. w 114 placówkach ochrony zdrowia z udziałem 2196 pracowników wykazało, że wypalenie zawodowe było najwyższe w grupie pielęgniarek. 36,5% badanych spełniało kryteria ryzyka lub istotnego ryzyka wypalenia, co stanowiło najwyższy wskaźnik spośród wszystkich analizowanych grup zawodowych. Podwyższony lub wysoki poziom stresu deklarowało 58,6% pielęgniarek, podczas gdy z dostępnych form wsparcia psychologicznego skorzystało jedynie 7% respondentów.

Pojęcia i klasyfikacja

Wypalenie zawodowe
Wypalenie zawodowe jest najlepiej udokumentowaną i najszerzej rozpoznawaną przez pielęgniarki formą obciążenia psychicznego w pracy. W ujęciu Maslach jest to zespół wynikający z przewlekłej ekspozycji na emocjonalne i psychologiczne czynniki stresowe w miejscu pracy, manifestujący się przez trzy powiązane ze sobą wymiary: 

• wyczerpanie emocjonalne – to uczucie całkowitego wyczerpania zasobów po kontakcie z chorymi, prowadzące do postępującej utraty zdolności do angażowania się; 
• depersonalizację – polega na stopniowym oddalaniu się od podopiecznych i traktowaniu ich w sposób cyniczny lub bezosobowy; często stanowi mechanizm obronny; 
• obniżone poczucie dokonań osobistych – objawia się postrzeganiem własnej pracy jako mało wartościowej, niezależnie od jej obiektywnego efektu. 

W 2019 r. wypalenie formalnie włączono do Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób jako zjawisko zawodowe wymagające odpowiedzi systemowej.

Zmęczenie współczuciem
Zmęczenie współczuciem to odrębny konstrukt, opisany po raz pierwszy w 1992 r. jako specyficzny rodzaj wyczerpania charakterystyczny dla zawodów opiekuńczych. Figley zdefiniował je jako połączenie wyczerpania emocjonalnego, fizycznego i psychologicznego, wynikającego z długotrwałej ekspozycji na stres związany z okazywaniem współczucia i angażowaniem się w cierpienie podopiecznych. 
Zmęczenie współczuciem jest zjawiskiem nadrzędnym – obejmuje wypalenie zawodowe oraz wtórny stres traumatyczny jako składowe, lecz pozostaje odrębnym konstruktem o własnym mechanizmie powstawania. Jego pozytywnym odpowiednikiem jest satysfakcja ze współczucia – poczucie sensu i spełnienia płynące z niesienia pomocy, które pełni funkcj...