Nietrzymanie moczu – problem kliniczny i zadania pielęgniarki w opiece nad pacjentem

Nietrzymanie moczu (NTM, urinary incontinence – UI) stanowi istotny problem zdrowotny, społeczny i psychospołeczny, który może występować u osób w różnym wieku i znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie pacjentów. Zgodnie z definicją International Continence Society nietrzymanie moczu oznacza występowanie dolegliwości związanej z mimowolnym wyciekiem moczu. Współcześnie NTM nie jest postrzegane wyłącznie jako objaw związany ze starzeniem się organizmu, lecz jako problem kliniczny wymagający odpowiedniej diagnostyki, określenia rodzaju zaburzeń, identyfikacji czynników ryzyka oraz zaplanowania indywidualnego postępowania terapeutycznego. Znaczenie tego zagadnienia wynika nie tylko z częstości występowania objawów, lecz również z ich wielowymiarowych konsekwencji dla zdrowia fizycznego, psychicznego i społecznego pacjentów.

NTM może mieć różny charakter kliniczny. W praktyce wyróżnia się przede wszystkim:

• wysiłkowe nietrzymanie moczu, związane z mimowolnym wyciekiem moczu podczas zwiększenia ciśnienia śródbrzusznego, 
• naglące nietrzymanie moczu, któremu towarzyszy nagląca potrzeba oddania moczu, 
• postać mieszaną, łączącą cechy obu wymienionych typów. 

Objawy mogą również towarzyszyć zaburzeniom neurologicznym, ograniczeniu sprawności ruchowej, zaburzeniom poznawczym, zaparciom, chorobom przewlekłym i niektórym działaniom niepożądanym stosowanych leków. Złożoność mechanizmów prowadzących do NTM sprawia, że postępowanie powinno być dostosowane do przyczyny, rodzaju objawów, wieku, stanu funkcjonalnego i preferencji pacjenta.

Znaczenie problemu potwierdzają badania epidemiologiczne i przeglądy systematyczne. NTM jest jednocześnie problemem często niedoszacowanym, ponieważ część osób nie zgłasza objawów personelowi medycznemu. Przyczyną mogą być: 

• wstyd, 
• przekonanie, że nietrzymanie moczu jest naturalną konsekwencją wieku, 
• obawa przed oceną społeczną, 
• brak wiedzy na temat dostępnych metod leczenia. 

Niedostateczne rozpoznawanie problemu może prowadzić do opóźnienia diagnostyki i ograniczenia możliwości zastosowania skutecznych metod postępowania. 

Szczególne znaczenie ma wpływ NTM na jakość życia. Nietrzymanie moczu może ograniczać aktywność fizyczną, uczestnictwo w życiu społecznym, wykonywanie pracy zawodowej, podróżowanie i podejmowanie aktywności rekreacyjnej. Pacjenci mogą planować swoje codzienne czynności w zależności od dostępności toalet, unikać miejsc, w których nie mają poczucia bezpieczeństwa, a także ograniczać kontakty społeczne. Problem może również wpływać na relacje partnerskie i funkcjonowanie seksualne. W konsekwencji objawy urologiczne mogą prowadzić do stopniowego ograniczania aktywności i wycofania społecznego.

Problem NTM ma również bezpośrednie znaczenie dla praktyki pielęgniarskiej. Pielęgniarka często należy do pierwszych osób z personelu medycznego, które mogą zauważyć występowanie objawów nietrzymania moczu, dokonać wstępnej oceny sytuacji pacjenta oraz rozpocząć działania edukacyjne. Opieka nad osobą z NTM nie powinna ograniczać się do zapewnienia środków chłonnych i utrzymania higieny. Takie postępowanie może być konieczne jako element ochrony pacjenta, jednak nie powinno zastępować rozpoznania przyczyny problemu, edukacji i działań ukierunkowanych na poprawę kontroli mikcji.

Współczesne podejście do NTM zakłada indywidualizację opieki. Obejmuje ona: 

• zebranie dokładnego wywiadu, 
• ocenę rodzaju i nasilenia objawów, 
• analizę czynników ryzyka, 
• ocenę przyjmowanych płynów i leków, 
• obserwację wzorca oddawania moczu, 
• w uzasadnionych przypadkach – wykorzystanie dzienniczka mikcji i standaryzowanych kwestionariuszy. 

W ocenie wpływu choroby na funkcjonowanie pacjenta można wykorzystywać narzędzia przeznaczone do oceny jakości życia, takie jak ICIQ-UI SF lub kwestionariusze specyficzne dla NTM. Systematyczny przegląd Wuytack i wsp. wskazuje na znaczenie odpowiednio dobranych narzędzi pomiarowych w ocenie jakości życia kobiet z NTM. 

Ważnym elementem postępowania jest terapia zachowawcza. W przypadku wysiłkowego i mieszanego NTM u kobiet trening mięśni dna miednicy stanowi podstawową metodę postępowania pierwszego rzutu. Aktualne wytyczn...