Odpowiedzialność za podawanie leków w praktyce pielęgniarskiej

Temat odpowiedzialności za podawanie leków jest szczególnie istotny, głównie z tego względu, że bardzo często w procesie farmakoterapii uczestniczy wiele osób, mianowicie: lekarz ordynujący lek, pielęgniarka realizująca zlecenie lub ordynująca lek w granicach własnych uprawnień, farmaceuta, personel pomocniczy, podmiot leczniczy jako organizator udzielania świadczeń, a w niektórych sytuacjach również opiekun pacjenta. Wielość uczestników procesu nie oznacza jednak rozmycia odpowiedzialności. Każda osoba ponosi indywidualną odpowiedzialność za własny zakres działania lub też ewentualnie zaniechania, a także za dochowanie należytej staranności na etapie, na którym bierze udział w procesie leczenia.
W praktyce najczęściej pojawiają się następujące pytania: 

• Czy pielęgniarka odpowiada za wykonanie błędnego zlecenia lekarskiego? 
• Czy może odmówić podania leku? 
• Kto odpowiada za pomylenie dawki, drogi podania albo osoby pacjenta? 
• Czy brak dokumentacji może sam w sobie prowadzić do odpowiedzialności? 
• Jak kształtuje się odpowiedzialność, gdy pielęgniarka samodzielnie ordynuje lek albo kontynuuje terapię? 
• Czy odpowiedzialność zawodowa różni się od odpowiedzialności karnej i cywilnej? 

Celem niniejszego artykułu jest uporządkowanie tych zagadnień w sposób praktyczny, jak również przedstawienie podstaw odpowiedzialności prawnej związanej z podawaniem leków przez pielęgniarki, ze szczególnym uwzględnieniem standardu należytej staranności, relacji pomiędzy zleceniem lekarskim a samodzielnością zawodową pielęgniarki, problematyki błędu medycznego oraz praktycznych mechanizmów ograniczania ryzyka prawnego, w tym właściwego prowadzenia dokumentacji medycznej.

Podawanie leków jako świadczenie zdrowotne

Podanie leku nie jest wyłącznie technicznym wykonaniem polecenia. Jest czynnością zawodową wykonywaną w ramach udzielania świadczeń zdrowotnych. Obejmuje ona nie tylko samo fizyczne podanie produktu leczniczego, lecz także szereg czynności poprzedzających i następczych:

• weryfikację zlecenia, 
• identyfikację pacjenta, 
• ocenę możliwości wykonania zlecenia, 
• przygotowanie leku, 
• dobór drogi podania, 
• obserwację pacjenta po podaniu leku, 
• reakcję na działania niepożądane, 
• dokumentowanie.

Z prawnego punktu widzenia szczególnie ważne jest odróżnienie dwóch sytuacji. Pierwsza zachodzi wtedy, gdy pielęgniarka podaje lek na podstawie zlecenia lekarskiego. Druga dotyczy sytuacji, w której pielęgniarka działa w ramach własnych uprawnień, w szczególności w zakresie ordynowania określonych leków. W pierwszym przypadku odpowiedzialność jest podzielona pomiędzy osobę zlecającą a wykonującą, ale każda z nich odpowiada za własny odcinek procesu. W drugim przypadku zakres odpowiedzialności pielęgniarki jest szerszy, ponieważ obejmuje również decyzję o ordynacji albo kontynuacji farmakoterapii. 
Każdy z tych modeli inacz...